امروز: جمعه، ۵ ارديبهشت ۱۳۹۳
تعداد بازدیدها: ۱۳۱۶

استان قم


استان قم

پيشينه استان

شهرستان قم از کهن ترین و ارزشمندترین گنجینه های حرم خاندان عصمت و طهارت است. این شهر

پیش از ظهور اسلام نیز وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است. آثار جا مانده از دین زرتشت مانند معابد و آتشکده های اطراف قم موید این مطلب می باشد.

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در مورد نامگذاری این شهر اقوال مختلفی وجود دارد ولی مشهورترین آنها دو قول می باشد. قول اول این است که این شهر محل جمع شدن آب دو رودخانه تیمره و اناررود (رودخانه فعلی شهر قم) بوده است که چون در آن آب جمع می شده و هیچ منفذ و رهگذری نبوده، در اطراف آن علف و گیاهان و نبات فراوان می روئیده است و در عرب جمع شدن آن را قم می گویند.

قول دیگر این است که اعرابی که پس از اسلام به این شهر هجرت کردند لفظ قم را با الهام از واژه کم (نام حصاری در نزدیکی قم فعلی بر آن نهادند.

قم در سال 23 ﻫ.ق به دست ابوموسی اشعری فتح گردید و اسلام در آن به حدی نفوذ کرد که به سرعت، مردم به مذهب تشیع گردیدند.

این شهر در قرن اول اسلامی از توابع اصفهان به شمار می آمد و در سال 189 ﻫ.ق از اصفهان جدا گردیده و به صورت شهری مستقل در آمد. در اواخر قرن دوم هجری حضرت فاطمه معصومه (س)، خواهر امام رضا، که به قصد دیدار برادر خود به خراسان می رفت در شهر قم بیمار شد و رحلت فرمود و در همانجا به خاک سپرده شد. از آن زمان به بعد مردم به تدریج مساکن خود را به محل دفن ایشان نزدیک کردند تا از زیارت قبر ایشان بهرمند گردند. از این رو به مرور زمان، ساختمانهای اولیه شهر که در قسمت مشرق این ناحیه قرار داشت متروک ماند و مردم به سمت غرب شهر روی آوردند.

قم از ابتدای ورود اسلام مرکز و ماوای شیعیان و علویان بوده است که این مطلب پس از مسافرت حضرت معصومه (س) به این شهر و رحلت ایشان تقویت گردید به طوری که بسیاری از امامزادگان و بندگان صالح به این شهر مهاجرت نمودند. هم اکنون تعداد 444 امامزاده در قم مدفون و دارای گنبد و بارگاه می باشند.

در روایات متعددی از ائمه عصمت و طهارت به اهمیت این شهر اشاره گردیده است. بدین سبب القاب متعددی به این شهر داده شده است که می توان به این القاب اشاره کرد: دارالمومنین، دارالعباد، دارالموحدین، دارالعلم، دارالمدینه المومنین، مدینه المومنین و خاک فرج.

بارگاه ملکوتی کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه . وجود حوزه علمیه قم به عنوان محور تربیت مجتهدین و همچنین مسجد مقدس جمکران که مشهور است به فرمان حضرت ولی عصر (عچ) تاسیس گردیده است، این منطقه را به عنوان بزرگترین مرکز علمی و فرهنگی جهان تشیع مطرح ساخته است.

موقعیت جغرافیایی و تقسيمات سياسي

 

موقعیت جغرافیایی

 

استان قم با مساحت 11238 کیلومتر مربع 7/0 درصد مساحت کل کشور را به خود اختصاص داده است. این استان تقریبا در مرکز ایران قرار دارد و از شمال به استان تهران، از شرق به استان سمنان، از جنوب به استان اصفهان و از غرب به استان مرکزی محدود شده است .

تقسیمات کشوری

 

بر اساس آخرین تقسیمات کشوری این استان دارای یک شهرستان (قم)، 6 شهر (جعفریه، دستجرد، کهک، قم، قنوات و سلفچگان) 5 بخش (جعفر آباد، خلجستان، کهک، مرکزی، سلفچگان) و 9 دهستان (جعفر آباد ، دستجرد، قاهان، راهجرد شرقی، نیزار، فردو، کهک، قمرود و قنوات) می باشد. این استان 322 آبادی دارد که 222 آبادی آن دارای سکنه هستند.

 

عنوان

استان

کشور

نسبت استان به کشور (درصد)

مساحت (کیلومتر مربع)

11238

1628554

7/0

تعداد شهر

6

1082

5/0

تعداد بخش

5

929

5/0

تعداد دهستان

9

24438

4/0

سرزمين و آب و هوا:

عوامل اصلي شكل دهنده وضعيت طبيعي مناطق مختلف استان قم را ارتفاع، عرض جغرافيايي، منابع آب، عوارض طبيعي و پوشش گياهي خاص منطقه و سيستم‌هاي هواشناسي و عوامل فرعي نظير فعاليت‌هاي كشاورزي صنعتي و معدني تشكيل ميدهد.

محدوده استان قم از نظر ارتفاعات و ناهمواريها به 3 منطقه نواحي كوهستاني، نواحي كوهپايه‌اي، دشتها تقسيم مي شود. استان قم در عرض‌هاي مياني نيم كره شمالي واقع است بنابراين قاعدتاً بايستي آب و هواي معتدل داشته باشد ولي دخالت عوارضي همچون وجود كوير نمك و حوض سلطان و ساعات زياد تابش مستقيم آفتاب و تبخير بسيار زياد در سطح كوير و نداشتن ارتفاعات چشمگير در مركز استان و ورزش بادهاي شرقي و غربي باعث ناپايداري اقليم و گرم و خشك بودن منطقه در تابستان و سرد و خشك براي آن در زمستان گرديده است.

استان قم در فصول مختلف تحت تأثير سيستم‌هاي شمالي و شمال غربي و جنوب غربي قرار دارد كه با نفوذ خود به فلات ايران استان قم را نيز تحت تأثير قرار مي‌دهند. تنوع اكولوژیكی موجود در سطح استان ملزومات تنوع گونه های گیاهی را پدید آورده كه از آن جمله می توان گونه های مناطق بیابانی و نیمه بیابانی، شورپسند (Halophyts)، استپی، نیمه استپی، كوهسری، شن دوست و گچ دوست را نام برد.

بارندگی در بيابان های استان کم و نامنظم ولی شديد و به صورت رگبار است. عوامل پيدايش بيابان در استان قم  به دو دسته عوامل محيطی و عوامل انسانی تقسيم مي گردد.  

جمعيت و نيروي انساني:

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390، جمعیت استان 1.147.775 نفر بوده که معادل 5/1 درصد از جمعیت کشور را به خود اختصاص داده است. در حدود 96 درصد جمعیت استان در نقاط شهری و 4 درصد در نقاط روستایی ساکن هستند.

استان قم به لحاظ جمعیت در رتبه 21 بین استانهای کشور قرار دارد.

بر این اساس، تراکم جمعیت در این استان 99 نفر در هر کیلومتر مربع بوده است که در مقایسه با میانگین کشوری این شاخص که 43 نفر در هر کیلومتر است. رتبه 4 در بین استانهای کشور را به خود اختصاص داده است.

نرخ رشد جمعیت این استان نیز در فاصله سال های 90-1385 معادل 7/1 درصد است.

 

شاخصهای مهم جمعیتی سال 1390 استان قم

جمعیت استان (نفر)

نرخ رشد جمعیت 85- 90

تعداد خانوار های استان

درصد جمعیت شهرنشین

درصد جمعیت روستایی

1.147.775

7/1

319.655

5/95

5/4

مهمترين توانمنديهاي استان

1) بازاريابي بي شك يكي از مهمترين عوامل موفقيت هر واحد توليدي مي‌باشد. يكي از مزاياي مهم استان قم نزديكي به بازار بزرگ مصرفي چون تهران است كه ٤٠٪ از بازار كشور را در اختيار دارد. با وجود آزاد راه قم - تهران،راه آهن دوخطه قم - تهران و جاده قديم اين ارتباط تسهيل گرديده است.

2) قيمت تمام شده(پايين): اين شاخص يكي از موثرترين و جذاب ترين شاخص هايي است كه سمت و سوي بسياري از ساختارهاي صنعتي و معدني اين استان را رقم زده است. از جمله عوامل موثر بر قيمت تمام شده پايين دراين منطقه مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:

- دسترسي به نيروي كار ارزان

- وجود مواد اوليه و ذخاير غني در دسترس

- نزديكي به بازار مصرف

- كاهش هزينه هاي حمل و نقل مواد اوليه و محصول

- سهولت دسترسي به انرژي

3) استان قم در مركز ثقل سه استان بزرگ صنعتي تهران،اصفهان ومركزي قرار داشته و با توجه به وجود واحدهاي بزرگ صنعتي در آن استانها همانند كارخانجات معظم خودروسازي در تهران ، ذوب آهن و فولاد مباركه اصفهان و ماشين سازي و پتروشيمي اراك، سرمايه گذاري در صنايع تكميلي و حد واسط، صنايع پايين دستي پتروشيمي، صنايع پايه اي قطعه سازي در اين استان از توجيه اقتصادي بالايي برخوردار است.

4) استان قم يكي از مراكز مهم خريد و فروش و توزيع دام در كشور محسوب شده و سهم قابل توجهي درتوليد گوشت قرمز و سفيد دارا مي باشد. لذا در زمينه صنعت بسته‌بندي و صنايع تبديلي وابسته به گوشت قرمز و سفيد سرمايه گذاري جديد در اين استان كه بازار تهران و قم را در اختيار داشته و مي تواند از طريق منطقه ويژه اقتصادي سلفچگان و فرودگاه بين المللي امام خميني (ره) و راه آهن سراسري به راحتي با بازارهاي جهاني ارتباط برقرار نمايد از توجيه اقتصادي بالايي برخوردار است.

5) با وجود ذخاير معدني غني نظير منگنز، كائولن، سولفات سديم،سنگهاي قيمتي، نمك و... سرمايه گذاري در صنايع تبديلي معدني دراين منطقه بسيار مناسب مي‌باشد. همچنين نزديكي به دو درياچه حوض سلطان و درياچه نمك قم (مسيله) و طرح‌هاي مطالعاتي در حال انجام بر روي املاح موجود در آنها آينده روشني را در بهره‌گيري از اين معادن بي نظيرنويد مي‌دهد.

6) سهولت دسترسي به انرژي در اين منطقه ، از جمله عبور خطوط اصلي انتقال انرژي كشور (برق - گاز) از نزديكي شهر قم، وجود نيروگاه سيكل تركيبي درمجاورت قم، وجود ميادين غني نفت و گاز (نفت اينور- گاز سراجه) و همچنين ترمينال بزرگ گاز در منطقه كوه ‌نمك نشان از پتانسيل بالاي انرژي در استان قم داشته و يكي از مزيتهاي بسيار مهم سرمايه گذاري در اين استان محسوب مي شود.

7) واقع شدن در مركز و در اختيار داشتن شاهراه ارتباطی ريلي و جاده اي کشور به گونه ايكه به عنوان گلوگاه ارتباطي شمال و جنوب ايران، حدود ۱۴استان از طريق اين استان به هم پيوند خورده و به پايتخت دسترسي پيدا مي كنند.

8) نزديكي به فرودگاه بين المللي امام خميني (ره) (80كيلومتري قم) يكي از مزاياي ا ين استان محسوب مي‌شود كه مي‌تواند امور مراسلات و ارتباطات بين المللي را تسهيل بخشد.

9) عبور راه آهن از قم كه خطوط راه‌آهن شمال و جنوب كشور را به هم متصل نموده است خود يكي از عوامل دسترسي سريع به بازارهاي مواد اوليه و مصرف مي‌باشد.

10) قرار گرفتن در نزديکترين شعاع خارج از محدوده ممنوعه سرمايه گذاری تهران.

11) وجود شهرکهای صنعتی با امکانات زيربنايی مناسب از جمله شهرک صنعتی شکوهيه که از شهركهاي صنعتی مهم كشور محسوب مي شود.

12) وجود منطقه ويژه اقتصادي سلفچگان در نزديكي شهر قم تامين ماشين آلات و مواد اوليه وارداتي مورد نياز كارخانجات استان و صادرات محصولات توليدي آنها را تسهيل نموده است. علاوه بر اين ٤۰٪ مساحت اين منطقه به فعاليت هاي صنعتي اختصاص يافته است.

13) اعطاي معافيت مالياتي به واحدهاي صنعتي كه درشهركهاي صنعتي و يا درخارج از شعاع۳۰ كيلومتري مركز استان واقع شده اند بر طبق ماده ۱۳۲ قانون مالياتهاي مستقيم

شهركهاي صنعتي و نواحي صنعتي

وضعيت شهركها و نواحي صنعتي  استان قم به شرح زير مي باشد:

رديف

موضوع

مساحت هكتار

وضعيت

1

شهرك صنعتي شكوهيه

955

در حال بهره برداري

2

شهرك صنعتي سلفچگان

553

در حال بهره برداري

3

شهرك صنعتي محمودآباد

352

در حال بهره برداري

4

شهرك صنعتي قنوات

140

در حال بهره برداري

5

شهرك صنعتي چاپ و نشر

200

در حال بهره برداري

6

شهرك صنعتي الغدير (نمونه كشوري)

864

در حال تأسيسات زيربنايي

7

شهرك صنعتي تخصصي صنايع ICT

99

در حال تأسيسات زيربنايي

8

ناحيه صنعتي خور آباد

3

در حال بهره برداري

9

ناحيه صنعتي سيرو

20

در حال بهره برداري

10

ناحيه  صنعتي طغرود

43

در حال بهره برداري

11

ناحيه  صنعتي دستجرد

23

در حال بهره برداري

امور اقتصادی

اشتغال و بیکاری

بر اساس نتایج طرح آمارگیری از نیروی کار در سال 1390 نرخ بیکاری استان 8/9 درصد و در سطح کشور 3/12 درصد است. نرخ مشارکت اقتصادی استان نیز 5/34 درصد و این نرخ در کشور 9/36 برآورده شده است.

 

تورم :

نرخ تورم مناطق شهری استان قم 7/20 درصد و این نرخ در سطح کشور 5/26 درصد است.

نرخ تورم مناطق روستایی استان قم 3/29 درصد و این نرخ در سطح کشور 5/36 درصد است .

 

تولید ناخالص داخلی استان

بر اساس آخرین آمار منتشره تولید ناخالص داخلی استان GDPR در سال 1388، 37776 میلیارد ریال است که سهم استان از تولید ناخالص ملی GDP کشور، 96/0 درصد است.

 

سپرده های بانکی

سپرده های بخش غیردولتی نزد بانکهای استان در سال 1390 بالغ بر 35926 میلیارد ریال است. که نسبت به سال 89، رشدی معادل 25 درصد داشته است سهم استان قم در سال 1390 از مانده سپرده های کل کشور 93/0 درصد است .

 

درآمدهای استانی

در سال 1390، درآمدهای عمومی استان بالغ بر 1533 میلیارد ریال است که نسبت به سال 1389 دارای رشد 28 درصدی بوده است. سهم استان قم از درآمدهای عمومی کل استانهای کشور 75/0 درصد است.

 

امور فرهنگی اجتماعی

فرهنگ و گردشگری

استان قم با توجه به پیشینیه قبل از اسلام و معماری غنی اسلامی دارای بناها و آثار تاریخی متعددی است که با بررسی های انجام شده تاکنون 326 اثر از این آثار در فهرست اثار ملی به ثبت رسیده که شامل اماکن متبرکه، محوطه های تاریخی و تپه های باستانی، قلعه ها و پل ها، کاروانسرها، مساجد، آب انبارها و .... شناسایی شده و تحت حفاظت قرار گرفته اند. اهم این اثار عبارتند از مسجد جامع (529 ه.ق) مسجد امام حسن عسگری (ع)، مسجد اعظم، خانه حضرت امام (ره)، خانه حاج قلی خان زند (با 120 سال قدمت) خانه ملاصدرا (قرن یازدهم ه.ق) مدرسه فیضیه (با بیش از 200 سال قدمت) کاروانسرهای متعدد عصر صفوی و قاجار، قلعه جمکران (مربوط به دوره ساسانی) بازار قم، تیمچه بزرگ و راسته بازار کهنه (عصر صفوی و قاجار) می باشد.

به طور کلی این استان به دلیل برخورداری از اماکن متبرکه مقبره ها، مسجدها، مدرسه های علوم دینی و بالاخص قرار گرفتن حرم مطهر حضرت معصومه(س) و مسجد مقدس جمکران بعد از استان خراسان رضوی دومین قطب زیارتی کشور محسوب می شود.

 

صنایع دستی

هنرهای سنتی این استان حاصل ذوق سرشار و معرف نبوغ هنری استادان قمی است. عمده ترین و قدیمی ترین آنها را می توان به شرح زیر خلاصه کرد: قالی باف، درودگری، صنایع سنگی، سرامیک و کاشی سازی، منبت کاری و تولید سوهان

 

ایثارگران

مردم استان 5687 شهید، 10778 نفر جانباز و 594 نفر آزاده تقدیم انقلاب اسلامی کرده اند که این امر بیانگر حضور گسترده و فعال مردم در امور سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می باشد.

 

استان

جانبازان

آزادگان

شهدا

جمع کل

زیر 25%

25 و بالاتر

جمع کل

کشور

314884

204955

519809

42618

233591

796018

قم

6306

4462

100778

594

5687

17059

سهم (%)

2

2/2

1/2

4/1

4/2

1/2

 

آموزش و پرورش

در سال 91-1390، استان قم دارای 215.641 نفر دانش آموز بوده که 5/1 درصد از دانش آموزان کشور را به خود اختصاص داده بود .

در همین سال تحصیلی، متوسط تراکم دانش آموزان در کلاس درس 28 نفر است.

بر همین اساس نسبت تعداد دانش آموزان به تعداد کارکنان آموزشی نیز 24 نفراست.

تعداد آموزشگاه های تحت پوشش آموزش و پرورش 1395 باب آموزشگاه است.

نرخ باسوادی در استان 5/88 درصد است (براساس سرشماری 1385).

 

آموزش عالی

در سال تحصیلی 91-1390 شمار دانشجویان دانشگاههای دولتی و آزاد در استان 61.111 نفر است. به عبارت دیگر به ازای هر 100 نفر جمعیت استان 5 نفر دانشجو در این استان مشغول به تحصیل  هستند. تعداد دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی استان 29 واحد می باشد.

 

بهداشت و درمان

 

در سال 1390، در استان 182 مرکز بهداشتی و درمانی شهری و روستایی وجود داشته است. در همین سال در استان نسبت به جمعیت به مراکز بهداشتی و درمانی 6306 نفر است.

پيشينه صنعت استان قم

قدمت صنعت در اين شهرستان به سال 160ه.ق می‎رسد. از اين سال تا سال 1287ه.ق در شهر قم سکه ضرب می‎شد و نمونه های متعددی از اين مجموعه سکه ها در موزه آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) نگهداری می شود. در زمان صفويه در معدن مسگران قم با مس و آهن مبادرت به ساخت گلوله توپ می نموده اند. تعداد کارخانجات قم در سال 1305 ه.ق شامل 6 کارخانه بلورسازی و چندين کارخانه شيشه گری و يک کارخانه چينی سازی بود. در سال 1308 توسط يک شرکت روسی اولين کارخانه پنبه پاک کنی در اين شهر آغاز  به کار کرد و در سال 1314 کارخانه نساجی ريسباف قم تاسيس شد که به تدريج کارگران آن به 500 نفر افزايش يافتنداز سال 1328 به بعد صنايع دستی و سنتی در استان اوج بيشتری گرفت و کارگاه‎های مختلف گيوه چينی ـ آينه سازی ـ نمدمالی ـ توليد کفش ـ مبل سازی ـ توليد بخاری ـ آهنگری ـ حلوايی ـ صابون سازی ـ فرش دستباف (ابريشم), متقال بافی و سوهان پزی راه اندازی شد

بدون ترديد يکی از مهم ترين صنايع دستی که با اسم قم پيوند خورده سوهان قم می باشد که مبداء پيدايش اوليه آن در هندوستان بوده و سپس در زمان ناصرالدين شاه وارد کشور شده است.هنگامی که شاه ذائقه خويش را با سوهان قم تغيير داد و اين امر موجبات انبساط خاطرش را فراهم آورد اظهار داشت اين شيرينی بُرنده تمام شيرينی هاست و لذا کلمه سوهان بر آن اطلاق شده و هم اکنون به عنوان بهترين سوغات قم برای مسافران اين استان تلقی می شود که اخيراً به بازارهای جهانی نيز راه پيدا کرده است.